Dozwolony użytek należy pojmować jako możliwość korzystania z chronionego utworu bez zgody jego twórcy. Jest on obwarowany szeregiem warunków, które musi spełnić użytkownik, aby móc go stosować. Zakres praw i obowiązków dla korzystających w ten sposób z utworów umieszczono w przepisach 23- 35 upap, choć wypada dodać, iż odnosi się do nich również wiele innych przepisów. Doktryna nie jest natomiast zgodna co do włączenia do tej grupy programów komputerowych, których ochrona ustawowa jest odmienna i bardziej kazuistyczna.
Dozwolony użytek jest w jurysprudencji dzielony na osobisty (art. 23 i 231 upap) i publiczny (art. 24- 33 upap), przede wszystkim ze względu na cel. Należy wyraźnie zwrócić uwagę, iż jest to wyjątek od przepisu art. 17 upap, który przyznaje twórcy wyłączne prawo korzystania, rozporządzania oraz czerpania wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Powinno się więc stosować zasadę exceptiones non sunt extendendae, zgoda panuje też co do zakazu wykładni per analogiam . Jednak ze względu na dość ubogie i nieco nieporadne (co przedstawię w dalszej części pracy) wyrażenie zamiarów przez ustawodawcę, dopuszcza się niekiedy odstępstwa od tych reguł.
Generalnie należy stwierdzić, że korzystanie z dozwolonego użytku jest nieodpłatne. Występują jednak wyjątki zarówno w użytku osobistym (nie wyrażone wprost), jak i publicznym. Ustawodawca polski przyjął kazuistyczną metodę regulacji, co skutkuje wymienieniem w ustawie warunków, jakie musi spełnić użytkownik, by móc korzystać z utworu. Powszechnie przyjmuje się to rozwiązanie jako gorsze od klauzuli fair use w prawie amerykańskim, która tylko generalnie [1] formułuje owe warunki, przez co jest bardziej „elastyczna” i lepiej przystosowana do zmian zachodzących w społeczeństwie . Jednakże przeniesienie jej na grunt europejski jest praktycznie niemożliwe[2] [3].
—
[1] Karpowicz, Prawo autorskie i prasowe dla dziennikarzy, Warszawa 1997, s. 39.
[2] J. Hetman, Podstawy prawa własności intelektualnej, Warszawa 2008, s. 35- 36.
[3] J. Marcinkowska, Dozwolony użytek w prawie autorskim, Zeszyt naukowy UJ 87, Kraków 2004, s. 248.