Tryb ścigania z oskarżenia publicznego czyli z urzędu: 9 kpk stanowi, żo organy procesowe prowadzą postępowanie i dokonują czynności z urzędu, chyba, że ustawa uzależnia je od wniosku określonej osoby, instytucji lub organu albo od zezwolenia władzy. O tym, że przestępstwa są ścigane z urzędu mówi także art. 10 kpk, określając obowiązek organu powołanego do ścigania przestępstw do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania przygotowawczego, oskarżyciela publicznego zaś obliguje do wniesienia i popierania oskarżenia – o czyn ścigany z urzędu.
W ramach wskazanego trybu ścigana jest większość przestępstw, co tłumaczy przyjętą w prawie polskim koncepcję legislacyjną, według której ustawa nie wylicza w żadnym przepisie wszystkich przestępstw ściganych z urzędu, nie wskazuje też w kodeksie, że dane przestępstwo jest w tym trybie ścigane. Żaden przepis nie mówi wprost, które przestępstwo jest ścigane z urzędu .Ustalamy to na podstawie norm prawa karnego materialnego, posługując się rozumowaniem a contrario, zawsze bowiem gdy przestępstwo ścigane jest w innym trybie ustawa wskazuje to wyraźnie. Gdy ustawa zachowuje w tym względzie „milczenie” – czyn ścigany jest właśnie z urzędu.
Tryb ścigania na wniosek (czyli z urzędu, ale po złożeniu wniosku przez osobę uprawnioną) W tym przypadku w prawie karnym materialnym zawsze wyraźnie wskazuje się ten odbiegający od reguły sposób ścigania (np. art. 190 § 2 kk). Przestępstwa wnioskowe dzieli się na bezwzględnie i względnie wnioskowe. Do pierwszych należą te, które ścigane są wyłącznie w tym trybie. Względnie natomiast wnioskowe to takie przestępstwa, które tylko w przypadku wystąpienia określonej przez ustawę okoliczności objęte są tym trybem, jeśli okoliczność nie występuje ściganie następuje z urzędu np. przestępstwo określone w art. 278 k.k. Art. 12 kpk stanowi, że w sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek postępowanie z chwilą złożenia wniosku toczy się z urzędu.
W razie złożenia wniosku o ściganie niektórych tylko sprawców obowiązek ścigania obejmuje również inne osoby, których czyny pozostają w ścisłym związku z czynem osoby wskazanej we wniosku (przepisu tego nie stosuje się do osób najbliższych osoby składającej wniosek). Wniosek o ściganie może być cofnięty: w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora w sądowym za zgodą sądu do rozpoczęcia przewodu na pierwszej rozprawie głównej. Wniosku nie można cofnąć w przypadku gdy chodzi o przestępstwo określone w art. 197 kk (zgwałcenie).
Po cofnięciu wniosku o ściganie, jego ponowne złożenie jest niemożliwe. Pamiętać należy, iż do chwili uzyskania wniosku od którego ustawa uzależnia ściganie organy procesowe dokonują tylko czynności nie cierpiących zwłoki. Wniosek o ściganie wymaga spisania protokółu podobnie jak czynność jego cofnięcia. Wniosek o ściganie może złożyć osoba pełnoletnia tj która ukończyła w chwili czynności ukończyła 18 lat. Wyjątkiem jest kobieta, która po ukończeniu 16 lat wyszła za mąż. W pozostałych przypadkach działają przedstawiciele ustawowi, opiekunowie i osoby pod których faktycznym władztwem pokrzywdzony pozostaje.
Tryb ścigania z oskarżenia prywatnego: przestępstwa nim objęte nie są ścigane przez oskarżyciela publicznego lecz przez pokrzywdzonego wykonującego własne prawa procesowe polegające na wnoszeniu i popieraniu aktu oskarżenia, aż do okresu upływu przedawnienia ścigania. Oskarżyciel prywatny może odstąpić od oskarżenia, może pojednać się ze sprawcą powodując przez to umorzenie postępowania.
Przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego mogą być ścigane z oskarżenia publicznego – zgodnie z dyspozycją art. 60 kpk poprzez wszczęcie postępowania przez prokuratora lub wstąpienie przez niego do postępowania już wszczętego, jeżeli wymaga tego interes społeczny. Poza opisanym przypadkiem oskarżycielem prywatnym może być osoba fizyczna lub prawna, która jest pokrzywdzonym przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego. Prawa pokrzywdzonego w razie jego śmierci mogą być wykonywane przez osoby wskazane w art. 61 kpk. Zgodnie z art. 487 kpk wszczęcie postępowania następuje poprzez wniesienie skargi – aktu oskarżenia do sądu. Ustawa przewiduje również drogę za pośrednictwem Policji – art 488 kpk.